حل مسأله در مددکاری اجتماعی یک رویکرد ساختارمند و مشارکتی است که به مددکاران اجتماعی کمک میکند تا نیازها، چالشها و اهداف افراد، خانواده ها یا جوامع را شناسایی و مخاطبه کنند. این فرایند معمولاً شامل مراحل متوالی است که با همکاری مددجو و بهره گیری از اصول اخلاقی و تئوری های مددکاری اجتماعی شکل میگیرد.
فرایند حل مسأله در مددکاری اجتماعی با برقراری اعتماد بین مددکار و مددجو آغاز میشود تا فضایی امن برای بیان نیازها و چالشها فراهم شود.
در ادامه، این مراحل توضیح داده شده اند:
۱. مرحله تعامل و ایجاد ارتباط (Engagement)
اولین قدم در فرایند حل مسأله، برقراری ارتباط مبتنی بر اعتماد و احترام با مددجو است. مددکار اجتماعی با گوش دادن فعال، نشان دادن همدلی و درک جهان بینی مددجو، فضایی امن ایجاد میکند تا او احساس راحتی کند و به بهترین شکل درگیر فرایند شود. این مرحله شامل شناسایی اولیه مشکلات، تعیین نقش مددکار و مددجو، و تعهد دوطرفه برای همکاری است. مددکار باید به تفاوتهای فرهنگی، جنسیتی یا اجتماعی مددجو توجه کند تا از قضاوتها و تعصبات دوری کند.
۲.ارزیابی (Assessment)
در این مرحله، مددکار اجتماعی با جمع آوری اطلاعات جامع از زندگی مددجو، عوامل خطر و حمایتی، توانایی ها و محدودیتهای او، ماهیت مسأله را درک میکند. ارزیابی ممکن است شامل مصاحبه های عمیق، مشاهده، مطالعه پرونده های پزشکی یا تحصیلی، و مشورت با افراد یا نهادهای مرتبط باشد.
هدف این است که علل ریشه ای مشکل (مانند فقر، تبعیض، بیماری روانی یا روابط ناسالم) شناسایی شود و نیازهای فوری و بلندمدت مددجو تعیین گردد. این مرحله باید به گونه ای انجام شود که مددجو نیز در تحلیل مشکل مشارکت فعال داشته باشد.
۳. برنامه ریزی (Planning)
پس از ارزیابی، مددکار و مددجو به طراحی یک برنامه عمل مشترک میپردازند. این برنامه شامل تعیین اهداف کوتاه مدت و بلندمدت، استراتژیهای دستیابی به آنها، و منابع مورد نیاز است. اهداف باید واقع بینانه، قابل اندازه گیری و سازگار با ارزشهای مددجو باشند.
مددکار ممکن است از رویکردهای مختلفی مانند رویکرد (Strengths Perspective) یا حل مسأله استفاده کند و مددجو را در تصمیم گیریهای کلیدی مشارکت دهد. همچنین، برنامه باید مشخص کند که چگونه با سایر متخصصان (مانند روانشناسان، پزشکان یا معلمان) همکاری میشود.
۴. مداخله (Intervention)
در این مرحله، برنامه ریزی شده اجرا میشود. مددکار اجتماعی با استفاده از تکنیکهای مختلف (مانند مشاوره فردی، درمان خانواده، ارجاع به خدمات اجتماعی یا آموزش مهارتهای زندگی) به مددجو کمک میکند تا به اهدافش دست یابد.
مداخلات باید انعطاف پذیر باشند تا با تغییر شرایط یا نیازهای مددجو سازگار شوند. به عنوان مثال، برای فردی که با اعتیاد دست و پنجه نرم میکند، ممکن است مداخلات شامل حمایت گروهی، درمان دارویی و آموزش مدیریت استرس باشد.
مددکار همچنین باید موانع ساختاری (مانند دسترسی به مسکن یا بیمه) را شناسایی و برای رفع آنها اقدام کند.
۵. ارزیابی پیشرفت (Evaluation)
در طول فرایند، مددکار و مددجو به طور مداوم پیشرفت را بررسی میکنند تا مطمئن شوند که اهداف در حال تحقق هستند. این ارزیابی ممکن است شامل اندازه گیری تغییرات رفتاری، بهبود شرایط زندگی یا افزایش توانمندیها باشد. اگر استراتژیهای فعلی مؤثر نباشند، برنامه بازنگری و تغییر مسیر داده میشود.
این مرحله به مددجو کمک میکند تا مسئولیت پذیری برای تغییرات خود بپذیرد و مددکار را در بهبود روشهای خود یاری میدهد.
۶. پایان و پیگیری (Termination and Follow-up)
هنگامی که اهداف کوتاه مدت محقق شدند یا مددجو توانایی خودکفایی را کسب کرد، فرایند حل مسأله به پایان میرسد. در این مرحله، مددکار اجتماعی با مددجو در مورد احساسات ناشی از پایان رابطه کاری (مانند اضطراب یا امتنان) صحبت میکند و دستاوردهای او را تجلیل مینماید.
پس از پایان رسمی همکاری، مددکار ممکن است پیگیری های دوره ای انجام دهد تا اطمینان حاصل کند که مددجو در مسیر پیشرفت باقی میماند و در صورت نیاز، منابع اضافی در اختیارش قرار میدهد. این مرحله به جلوگیری از عود مشکلات و تقویت استقلال مددجو کمک میکند.
خدیجه عزیزی در پایان آورده است فرایند حل مسأله در مددکاری اجتماعی انعطاف پذیر و تکرارپذیر است و ممکن است مراحل آن با هم همپوشانی داشته باشند. این رویکرد نه تنها به رفع مشکلات فردی میپردازد، بلکه تلاش میکند تا تغییرات ساختاری را در سیستمهای اجتماعی نیز تسهیل کند تا عدالت و برابری و همچنین تاب آوری را افزایش دهد.
فرایند حل مسأله در مددکاری اجتماعی نیازمند شناسایی ریشه ای مشکلات افراد است تا بتوان استراتژی های مؤثر برای مقابله با آنها را طراحی کرد.
