معرفی ترکیب جدید مهبیتال جهت مصرف برای کنترل جوندگان درکشور و توجیه اقتصادی و مزایای آن نسبت به سموم جونده کش رایج
سید مهدی محجوب
عضو هیات علمی بخش تحقیقات گیاه پزشکی- مرکزتحقیقات وآموزش کشاورزی ومنابع طبیعی استان کرمانشاه
مقدمه :
جوندگان (Rodents)، گروهی از پستانداران هستندکه ازجهات مختلف درزندگي انسان اهمیت داشته وبه-واسطه خسارت¬هاي سنگين ومهمي¬كه ايجادمي¬كنند، بخصوص دركشاورزي وبهداشت جايگاه ويژه¬اي دارنـد. اين جانوارنگونههای متعددی دارند اما موش¬مغان مهم¬ترين گونه خسارت¬زا در مزارع مختلف مي-باشدكه تقریبا درتمام مناطقکشور وجودداشته وهرساله خسارت¬هاي قابل¬توجهي به محصولات¬كشاورزي وارد مي¬كند. لذا، مبارزه با اين جونده همواره يكي از دغدغه¬هاي اصلي¬كشاورزان مي¬باشد.
در ایران، آمار و ارقام دقیقی از خسارت ناشی از تغذیه موشها در دست نیست، ولی در مزارع و باغات زیان وارده درحدود ۱۰تا۲۰ درصد برآوردشده است. اگر حداقل مقدار خسارت یعنی ۱۰% را درنظر بگیریم، براساس آمار و نرخهای سال ۹۷ ، این مقدار خسارت، فقط برای چهار محصول گندم ، برنج ، جو وذرت دانه ای حدودا بالغ بر ۱۲۰۷۳۷ میلیارد ریال خواهدشدکه برای کشوری چون ایران بسیار زیاد و قابل توجه میباشد.
معرفی کوتاه مهبیتال (براساس پسماند چغندرقند) :
در کارخانجات قند پس از فرآوری چغندر دو ماده تفاله و ملاس باقی میماند. تفاله پسمانده خشک و ملاس چغندر پسمانده مایع خط تولید میباشد. درحال حاضر، مهمترین کاربرد تفاله، مصرف آن جهت خوراک دام است که به شکلهای مختلف مورداستفاده دامداریها قرار میگیرد اما در این طرح، برای اولین بار در دنیا کاربرد جدیدی برای این ماده معرفی شده و از آن برای کنترل جوندگان وساخت ترکیب جدید مهبیتال استفاده میشود.
براساس تجزیه وآنالیز تفاله چغندر درآزمایشگاه بخش تحقیقات علوم دامی مرکزتحقیقات کرمانشاه، این ماده بطور متوسط حدود ۹۰-۸۵ درصد ماده خشک، حدود ۱۰ درصد پروتئین، حدود ۲۰-۱۷ درصد الیاف، به همراه مقداری مواد معدنی مختلف دارد.
لازم به یادآوری است که دربرخی کارخانجات قند بجای چغندر از نیشکر استفاده مینمایند، مثل کارخانجات جنوب کشور. در این موارد، تفاله باقیمانده از خط تولید، تفاله نیشکر بوده و به آن «باگاس» گفته میشود.
شکل ۱– مهبیتال در داخل لانه (بالا) و نمونه موش تلف شده در مزرعه (پایین) (عکس اصلی)
توجیه فنی ، اقتصادی و مزایای استفاده از تفاله چغندرقند :
مطالعات انجام شده توسط مجري مسئول این پروژه درساليان اخير، برای اولین بار در دنیا، نشان دادكه با مصرف برخي موادطبيعي وغيرسمي مثل پسماندهای چغندرقند، ضمن دستيابي به مزایای متعدد زیست محیطی ونیز صرفه بسیار کلان اقتصادی امکان کنترل این آفات با درصد تاثیر بالا وحتی بعضا بهتر از سموم جونده کش وجود داشته وميتوان از آن استفاده¬كرد.
شروع کار واجرای آزمایشات مقدماتی برای بررسی میزان تاثیرو امکان استفاده ازآن ازسال ۱۳۸۸ دراستان کرمانشاه انجام وسپس پروژه تحقيقاتي آن هم حدودا بمدت چهارسالاجراء گردید تا ميزان¬کارایی وتاثير آن برروي جوندگان درمقایسه با سموم رایج، هم درشرايط مزرعه وهم درشرایط آزمایشگاه مورد بررسي قرارگیرد. پس از جمع¬بندی وتجزیه وتحلیل تمامی اطلاعات و مطالعات انجام شده، این ماده را جهت کنترل جوندگان معرفی مینماییم.
مطالب فنی لازم در گزارش نهایی طرح به تفصیل بیان شده است لذا در اینجا فقط توجیه فنی و اقتصادی و مزایای متعدد آن در مقایسه با سموم جونده کش رایج ذکر میگردد :
– درشرایط مزرعه ای، مهبیتال با فسفردوزنگ وکلرات که از مهمترین جونده¬کش¬های رایج هستند اختلاف معنی داری ازنظر کارایی نداشته ومیزان تاثیر آن، برابر وحتی در مواردی هم بیشتراز آن¬ها می¬باشد.
– مقایسه میانگین درصد تلفات تیمارهای مورد بررسی نیز نشان می¬دهدکه در همه سالهای اجراء، هرسه تیمار دریک گروه قرارداشته و ازنظر درصد تلفات اختلاف ناچیزی دربین آن¬ها دیده می¬شود.
– مهبیتال بیشترین تاثیر خودرا در حدود ۷ روز پس از مصرف نشان می¬دهد. دراین زمان، میانگین درصد تلفات تیمارها عبارتست از : کلرات ۸۰/۷۱% ، مهبیتال ۹۸/۶۹% و فسفردوزنگ ۰۷/۶۴% .
– در بررسی¬های آزمایشگاهی، تغذیه جونده از مهبیتال (هم مهبیتال معمولی وهم مهبیتال پرک شده) عینا دیده شد وعلاوه برآن، در تشریح نمونه¬ها نیز، وجود آن در داخل معده جونده تلف شده بطور مشخص رویت شد.
– بررسی رغبت وترجیح غذایی هم نشان دادکه جوندگان رغبت زیادی به مهبیتال داشته وبخوبی ازآن تغذیه می¬کنند.
– تجزیه وتحلیل نتایج بررسی¬های آزمایشگاهی نشان می¬دهدکه فسفردوزنگ سریع¬تراز بقیه تیمارها عمل-کرده ودر روز اول پس ازآزمایش، تلفات خودرا ایجاد نموده است.
– مهبیتال معمولی هم از روز اول پس از آزمایش تاثیرگذاری خود را شروع کرده اما حداکثر تاثیر آن از روز ششم بوده بطوری¬که، در ۶ روز پس از آزمایش ۱۰۰% تلفات ایجادکرده است.
– مهبیتال پرک شده و کلرات هم درست مانند مهبیتال معمولی، حداکثر تاثیر خود را حدود روز ششم نشان داده و ۱۰۰% تلفات ایجادکرده¬اند.
– به این ترتیب، تیمارها فقط در روز اول و دوم پس از آزمایش بایکدیگر اختلاف معنی¬دار داشته و از روز سوم به بعد، تیمارهای آزمایشی هیچگونه اختلاف معنی¬داری با هم نشان نمی¬دهند.
– مقایسه میانگین درصد تلفات تیمارها نیز نشان می¬دهدکه از روز چهارم به بعد، همه تیمارها در یک گروه قرارگرفته وهمگی تاثیرکامل ومشابهی در ایجاد تلفات در جوندگان داشته¬ و از روز ششم به بعد، درصد تاثیر (تلفات) همه تیمارها به ۱۰۰% رسیده است.
– نمونه¬های تلف شده مربوط به تیمارهای مهبیتال تشریح وتمام اندام¬های داخلی آنها مورد بررسی قرارگرفتند.
– در این بررسی¬ها، مشاهده معده که پر از مهبیتال بود بیانگر تغذیه جونده از آن بوده ونیز، پس از تبادل نظربا پزشکان دانشگاه علوم¬پزشکی به این نتیجه رسیدیم که احتمالا، تاثیر مهبیتال بر روی جوندگان، میبایست¬که به علت ایجاد انسداد شدید در روده جانور باشد. البته بدیهی است که برای تعیین نحوه و مکانیسم تاثیر بایدتحقیقات تکمیلی دیگری هم انجام شود اما زمان تاثیرهم موید این نظر میباشد.
– این برای نخستین بار در دنیا می¬باشدکه تاثیر مهبیتال بر روی جوندگان بررسی و اثبات شده و برای کنترل این آفات معرفی میگردد زیرا، علاوه بر مزایای فراوان، ازنظرتاثیر، همانند جونده¬کشهای پرمصرف رایج اثر دارد.
– از نکات مهمی که باید به آن توجه داشت این است¬که مهبیتال یک ترکیب کاملا گیاهی، غیرسمی، سازگار با طبیعت، در دسترس، ارزان، بی¬خطربرای سایرجانوران، مقرون به صرفه نسبت به سموم، سهولت درمصرف و… میباشد ولذا، ارجحیت بسیار بیشتری نسبت به جونده¬کشهای رایج دارد.
– بخصوص اینکه، استفاده از این ماده بعنوان یک دانش بومی داخلی، باعث قطع وابستگی کشورشده وحتی میتوان پس از تجاری سازی، محصول و دانش فنی آن را به سایر نقاط جهان صادر نمود.
– جوندگان جزء آفات عمومی اند ولذا مبارزه وتامین سموم بعهده دولت میباشدکه باتوجه به سطوح آلوده وسطح مبارزات، تامین آن بسیار مشکل بوده وبخصوص در شرایط اقتصادی واجتماعی و تحریمهای ناجوانمردانه، این مشکلات خیلی شدیدتر وتقریبا غیرممکن خواهدبود.
لذا :
مشکل هرساله مبارزره با آفات عمومی درکشور برطرف شده وهزینه های تحمیل شده به کشور حذف میگردند.
بامصرف این ماده : قطع کامل وابستگی به کشورهای دیگر، صرفه اقتصادی ، حذف عوارض زیست محیطی مصرف سموم، سادگی تهیه ومصرف، و…..
علاوه براین ازاین پس سایر کشورها دست نیاز بطرف ما دراز خواهندکرد
توجیه اقتصادی ومقایسه مهبیتال چغندر با جونده کشهای مهم رایج :
باتوجه به اینکه در مبارزه با جوندگان با استفاده از سموم و ترکیبات مختلف، اکثر هزینه ها و اقدامات لازم مشترک میباشد لذا مقایسه این قبیل موارد با یکدیگر لزومی ندارد. بطورمثال، هزینه دستمزدکارگر، ایاب وذهاب، نمونه برداری و… درمورد همه این ترکیبات مشترک بوده وفقط هزینه تمام شده خرید وتهیه آنها با یکدیگر متفاوت است.
براساس آمار سازمان حفظ نباتات کشور، دو جونده کش فسفردوزنگ و برویفاکوم (کلرات) از پرمصرفترین و مهمترین این سموم در ایران بوده ولذا مقایسات اقتصادی انجام شده مهبیتال نیز با این دو سم میباشد.
لازم به ذکراست که مقدار مصرف ، درصدطعمه و… براساس کتاب سموم توصیه شده سازمان حفظ نباتات (چاپ ۱۳۹۷) وهمچنین آمارسطوح مبارزه و مقدار مصرف سموم کشور نیز از آمارنامه این سازمان استخراج گردیده.
– درصد طعمه مسموم طبق کتاب سازمان حفظ نباتات بین ۵-۱۰ درصد ذکرشده که بطورمتوسط حدود ۸ درصد است (به ازاء هر صدکیلو گندم حدود ۸ کیلوگرم سم مصرف میگردد).
– بنابراین، هزینه یک کیلوگرم طعمه مسموم برابر ۱۷۰۰۰ تومان است (هزینه سم+هزینه ساخت طعمه)
– مقدار مصرف طعمه مسموم درهر سوراخ لانه فعال حدود ۱۰ تا ۲۰ گرم ذکرشده، لذا هر کیلوگرم طعمه مسموم برای ۱۰۰ تا ۵۰ سوراخ فعال است که بطور متوسط حدود ۸۰ سوراخ درنظر میگیریم.
– بنابراین ، هزینه سم لازم برای هر سوراخ فعال برابر ۵/۲۱۲ تومان میشود.
تذکرمهم :
براساس قیمتها و آمار سال ۹۹ که افزایش قابل توجهی داشته این مبلغ حدود ۱۰۶۲ تومان برآورد میشود.
۲- برودیفاکوم (کلرات) :
– رایج ترین سم آنتی کواگولانت که بصورت طعمه مسموم آماده وبه شکلهای مختلف عرضه میگردد.
