مددکاری اجتماعی با رویکرد فرهنگی، شیوهای حرفهای است که با توجه به فرهنگ، هویت و ارزشهای بومی، به حل مسائل و توانمندسازی افراد و جامعه میپردازد.
مددکاری اجتماعی با رویکرد فرهنگی یکی از رویکردهای نوین و اثرگذار در حوزه علوم اجتماعی است که با تأکید بر فرهنگ، هویت، ارزشها، باورها و شیوههای زیست گروههای مختلف اجتماعی، تلاش میکند مداخلات حرفهای را با واقعیتهای زیسته افراد و جوامع هماهنگ سازد. در این رویکرد، فرهنگ نهتنها یک زمینه جانبی، بلکه عنصری محوری در فهم مسائل اجتماعی، تعریف نیازها و طراحی راهکارهای مداخلهای به شمار میآید. مددکاری اجتماعی با رویکرد فرهنگی بر این اصل استوار است که هیچ مسئله اجتماعی را نمیتوان جدا از بستر فرهنگی آن بهدرستی تحلیل یا حل کرد.
در مددکاری اجتماعی با رویکرد فرهنگی، مددکار اجتماعی به جای اعمال الگوهای یکسان و از پیشتعیینشده، به تفاوتهای فرهنگی، قومی، زبانی، دینی و تاریخی افراد و گروهها توجه میکند. این نگاه موجب میشود فرایند کمکرسانی از حالت تحمیلی خارج شده و به کنشی مشارکتی، احترامآمیز و توانمندساز تبدیل شود. در چنین چارچوبی، مددجو نه یک دریافتکننده منفعل خدمات، بلکه کنشگری آگاه با سرمایههای فرهنگی و اجتماعی خاص خود تلقی میشود.
اهمیت مددکاری اجتماعی با رویکرد فرهنگی در جوامعی با تنوع فرهنگی بالا، مانند ایران، دوچندان است. جامعه ایران متشکل از اقوام، خردهفرهنگها، زبانها و سبکهای زندگی متنوعی است که هرکدام نظام ارزشی و الگوهای ارتباطی ویژهای دارند. نادیدهگرفتن این تنوع در مداخلات اجتماعی میتواند به بیاعتمادی، مقاومت اجتماعی و ناکارآمدی برنامههای حمایتی منجر شود. ازاینرو، مددکاری اجتماعی با رویکرد فرهنگی تلاش میکند میان دانش حرفهای و فهم بومی پل ارتباطی برقرار کند.
یکی از مفاهیم کلیدی در این رویکرد، شایستگی فرهنگی مددکار اجتماعی است. شایستگی فرهنگی به معنای توانایی درک، احترام و پاسخگویی مؤثر به نیازهای مددجویان در چارچوب فرهنگی آنان است. مددکار اجتماعیِ برخوردار از شایستگی فرهنگی، نسبت به پیشفرضها و کلیشههای ذهنی خود آگاه است و میکوشد از قضاوتهای ارزشی پرهیز کند. این آگاهی حرفهای، کیفیت رابطه مددکاری را ارتقا داده و زمینهساز اعتماد متقابل میشود.
مددکاری اجتماعی با رویکرد فرهنگی همچنین بر نقش فرهنگ در شکلگیری آسیبهای اجتماعی تأکید دارد. بسیاری از مسائل اجتماعی مانند فقر، طرد اجتماعی، خشونت خانوادگی یا اعتیاد، تنها پیامد عوامل اقتصادی یا فردی نیستند، بلکه ریشه در ساختارهای فرهنگی، هنجارهای اجتماعی و الگوهای قدرت دارند. تحلیل فرهنگی این مسائل به مددکار اجتماعی کمک میکند تا به لایههای عمیقتر مسئله دست یابد و مداخلاتی پایدارتر و واقعبینانهتر طراحی کند.
در سطح مداخله، رویکرد فرهنگی در مددکاری اجتماعی میتواند در سطوح فردی، خانوادگی، گروهی و جامعهای به کار گرفته شود. در کار با فرد، توجه به هویت فرهنگی، باورهای دینی و تجربیات زیسته مددجو اهمیت دارد. در سطح خانواده، ساختار قدرت، نقشهای جنسیتی و سنتهای فرهنگی مورد توجه قرار میگیرند. در سطح جامعه، مددکاری اجتماعی با رویکرد فرهنگی به تقویت سرمایه اجتماعی، مشارکت محلی و احیای منابع بومی میپردازد.
از منظر توسعه اجتماعی، مددکاری اجتماعی با رویکرد فرهنگی نقش مهمی در توانمندسازی جوامع محلی ایفا میکند. این رویکرد با شناسایی ظرفیتهای فرهنگی مانند همیاری، نیکوکاری، آیینهای جمعی و شبکههای غیررسمی حمایت، به تقویت خوداتکایی و تابآوری اجتماعی کمک میکند. در این چارچوب، فرهنگ بهعنوان منبعی برای حل مسئله و نه مانعی برای توسعه تلقی میشود.
در آموزش و پژوهش نیز توجه به مددکاری اجتماعی با رویکرد فرهنگی ضروری است. تربیت مددکاران اجتماعی بدون آموزش عمیق در زمینه مطالعات فرهنگی، انسانشناسی اجتماعی و اخلاق بینفرهنگی، نمیتواند پاسخگوی پیچیدگیهای جامعه معاصر باشد. پژوهشهای مبتنی بر رویکرد فرهنگی نیز میتوانند به تولید دانش بومی و سیاستگذاری اجتماعی اثربخش کمک کنند.
در نهایت، مددکاری اجتماعی با رویکرد فرهنگی رویکردی انسانی، اخلاقمحور و عدالتطلبانه است که با احترام به کرامت انسانی و تنوع فرهنگی، به دنبال کاهش نابرابریها و ارتقای کیفیت زندگی افراد و جوامع است. این رویکرد با پیوند میان علم مددکاری اجتماعی و فرهنگ، زمینهساز مداخلاتی عمیقتر، پایدارتر و معنادارتر میشود و میتواند پاسخی مؤثر به چالشهای اجتماعی جهان امروز ارائه دهد.